Tatli Patates

Tatli Patates
(Sweet potato, Creeping Yam, Kumara)

Botanik Ismi: Ipomoea batatas
Aile: Convolvulaceae (sabah sefasi ailesi)

Tanim:
Tatli patates sicak iklimlerde cok yillik, soguk iklimlerde sezonluk bitki olarak yetistirilmektedir. Besin degeri son derece yuksek bitkilerdir. Pek cok insan, tatli turuncu renkli etine asinadir ancak tatli patatesler cesitli renklerde olabilir: beyaz, sari, mor, eflatun, pembe, hatta kirmizi!

Pek cok batili, surgunlerinin ve yapraklarinin da yenilebildigini bilmez, oysa bu parcalar dunyanin pek cok yerinde lezzetli sebze olarak kullanilmaktadir. Ayrica tum parcalari yenilebildigi icin, hayvan beslemekte de cok yararli bir bitkidir. Hizli buyuyen, guzel sarmasik gorunumu ile ozellikle kalici lokasyonlarda hos bir yer ortucu vazifesi gorur. Pek cok permakultur dizayninda tatli patatese yer verilir.

Bazi cesitlere ornekler....

Tarihcesi:

Tatli patatesin ilk olarak MÖ 8000 civarlarinda, Peru'da yetistirilmeye baslandigi oradan MÖ 5000 yillarinda Orta Amerika'ya goturulup, oralarda da yetistirilmeye baslandigi dusunuluyor. Gunumuzun modern tatli patatestinin Karayip sahillerinde Meksika Yucatan yarim adasi ile Venezuealla Orinoco Deltasinda da yetistirildigine dair kayitlar bulunmus. Guney Amerikaya giden Polonezyali kasifler MS 700 civarinda bu sebzeyi beraberlerinde getirmisler ve dunyanin tropikal ve subtropikal iklimlerinde gerek insan gerek hayvan besini olarak kullanilmaya ve yetistirilmeye baslanmistir.

Bilgiler

- Tatli patatesler 'yam' degildir ancak Amerika'da genellikle yam olarak adlandirilir.

- Yam bitkisi kokeni Afrika olan Dioscorea aileninin yumru koklerine denir, genellikle daha kuru ve nisastalidir.

- Tatli patatesler ise Guney Amerika kokenlidir ve Ipomoea ailesinin yumru koklerine denir.

- Tatli patatesler, bitkinin enerjisini ve besinini depoladigi yumru koklerdir. Patates topragin altinda kalip, genislemeye modifiye olmus yumru govdelerdir. 

- Tatli patatesler bej, kahverengi, sari, turuncu, kirmizi veya mor kabuga (deriye) sahip olabilir

- Tatli patateslerin kabuk altindaki etleri genellikle acik veya koyu turuncudur ancak beyaz, sari, mor-mavi, lila, pembe ve kirmizi etli cinsleri de mevcuttur

- Tum tatli patates turlerinin yumrulari yenilebilir degildir. Zehirli degildir ama tatlari guzel de degildir.

- Tum tatli patates turlerinin yapraklari ve surgunleri yenilebilir degildir. Zehirli degildir ama tatlari guzel de degildir.

- Tatli patates yapraklari ve surgunleri dunyanin pek cok yerinde lezzetli bir sebze olarak degerlendirilir hatta sadece yapraklari icin yetistirilen turler vardir.

- Tatli patatesler en iyi sicak ve nemli iklimlerde yetistirilse de, yaz aylarinin yeterince uzun ve sicak oldugu yerlerde de yetistirilebilir. Eger iklim yumrularin olusmasi icin cok soguksa, bu kez de yapraklari ve surgunleri icin, sezonluk bir bitki olarak hemen hemen her yerde yetistirilebilir.

- Yumrularin olusmasi, cinsine bagli olarak 2-9 aylik sure alir.

- Tatli patates dunyanin en onemli yiyecek kaynaklari arasinda 7.sirada yer alir.

- Tatli patates Kuzey Kaliforniya (Amerika) eyaletinin simge sebzesidir ve Amerika'nin uretiminin cogunu olusturur

- Dunyanin en buyuk yetistiricisi 105 milyon ton urun ile Cin'dir. Bu miktarin yarisi hayvan besini olarak kullanilmaktadir.

- Papua Yeni Gine'de yilda kisi basi 500 kg tatli patates tuketilmektedir.

- Amerika'da ise kisi basi yilda 2 kg kadar tuketim vardir.

Taze yaprak ve surgunlerden yapilan yemek

Kullanim Alanlari

Ana kullanim alani:

- Yenilebilir Yumrular: Tatli patatesin yumru koku, tatli, nemli ve etlidir. Bazi turler digerlerine nazaran daha az tatli ve daha kurudur. Yumrular genellikle pisirilir - firinda, kizartarak, rosto, buharda vs... Pisirilmis tatli patatesler incecik kesilip kurutulabilir. Kurutulmus patatesler corbalarda, yemeklerde kullanilabilir hatta un haline getirilebilir.

- Yenilebilir surgun ve yapraklar: Tepeden 7-10 cm lik taze yapraklar ve surgunler sebze olarak kullanilabilir. Pisirilebilir veya diger yesillikler gibi kullanilabilir.

Ikincil kullanimlari:

- Sus bitkisi: Tatli patatesler, sus bitkisi olarak da yaygin olarak kullanilir. Cesitli sekil ve renklere sahip yayilici bir sarmasiktir.

- Hizli buyumesi nedeni ile yer ortucu olarak kullanilabilir.

- Kurakliga dayanikli bitki: Bir kez yerlestikten sonra tatli patates kurakliklara oldukca dayaniklidir. (80-90 sonra)

- Hayvan Besini: kokleri, yapraklari, surgunleri hayvan yemi olarak kullanilabilir.

- Alkollu icecek (sarap, likor) yapiminda kullanilabilir

- Endustriyel kullanim - nisasta ve alkol (ethanol), biyoyakit olarak kullanimi ile ilgili calismalar da yapilmaktadir.

Verim: Degiskendir. Nerede, nasil yetistigine ve cinsine gore degiskenlik gosterir

Hasat: Surgunler her an toplanabilir. Eger bitki cok yillik ise, yumrular da her an kullanima hazirdir. Ancak sezonluk bitki gibi yetistiriliyorsa, sezon sonunda ilk dondan once hasat yapilir.

Saklama:

Yumrular taze olarak kullanilabilir veya on islemden gecirilip uzun sureli saklanabilir. En basit yol yumruyu yikamadan, sicakliklarin 25 derece ve ustu oldugu zamanlarda, gunesin altinda bir hafta kadar bekletmektir. Islemden gecirilen patatesler aylarca (1 seneye kadar), serin yerde (soguk olmamali) saklanabilir. Ideal saklama sicakligi 15 derece civaridir.

Saklanan Patateslerin Kullanimi: Hasat sirasinda yaralanmis patatesler ilk once tuketilmelidir. Daha sonra da ezik, catlak olanlar once olacak sekilde tuketmeye devam edilmelidir. Saklanan patatesler istenirse, bir sonraki sezonda yeniden ekilebilir.

Dizaynlarda Kullanim:

Soguga dayaniklilik: Genellikle sica iklimlerde cok yilliktir. Orta derece soguklarda kisi atlattigi durumlar olabilir. Soguk iklimlerde genellikle sezonluk olarak dusunmek gerekir

Bitki Tipi: Otsu, yer ortucu sarmasik

Yaprak tipi: Yaprak doken bitki

Kullanim alani: Yer ortucu, alt tabakalarda kullanilabilir.

Tozlasma: Kendi kendine tozlasabilir. Cogunlukla celiklerden, yumrulardan veya doku kulturu ile uretilir. Tohuma durmasi icin baska bir tur ile capraz tozlasmasi gerekir.

Ciceklenme: Ozellikle serin iklimlerde ciceklenmeye nadiren rastlanir. Ciceklenme genellikle tropikal ve yari tropikal iklimlerde gun uzunlugunun degismesi ile tetiklenir.

Yasam suresi: Genellikle sezonluk olarak kullanildigi icin yasam suresine dair cok bilgi yoktur.

Buyukluk: 2-3 metre uzunluga ulasabilir.

Kokler: Yumru koktur, uzun lifli yapidadir

Buyume Hizi: Hizli

Isik ihtiyaci: Tam gunes. Hafif golgeyi tolere edebilir.

Nem: Nemli topraklari sever

pH: 5.5 - 6.5 (Hafif asidik ve notral topraklardan hoslanir. Ancak diger tip topraklari da tolere edebilir)

Buyume ile ilgili detaylar:

- Tatli patatesler sicak ve nemi sever. Ancak sicakliktaki buyuk degiskenliklerden hoslanmazlar. Bu nedenle sicakliklar dengelendigi zaman disariya dikimini yapmak idealdir.

- Tatli patatesler yer degistirmekten hoslanmazlar. Ya sasirtma yapmayin, ya da mumkun oldugunca az yer degisimi yapin.

- Hastaliga direncli ve virussuz patateslerin ekimini yapmaya calisin

- Yukseltilmis sebze yataklarina ekilen tatli patatesler, hasat edilmeyi kolaylastirir.

- Toprak ve malc ekleyerek tepe yapilma islemi de yapilabilir

- Tek yillik (sezonluk) olarak yetistirilecekse, her sene rotasyon yaparak ekmek nematod olusumunu azaltacaktir.

Cogaltma

- Tatli patatesler tohumdan cogaltilabilir. Cogu sabah sefasi ailesi uyeleri gibi tohumun 12-24 saat onceden suda bekletilmesi cimlenmeyi arttiracaktir. Ancak tohuman uretilen bitkiler ana bitkiler ile ayni verimi vermeyebilirler.

- Tatli patatesler genellikle govde celiklerinden uretilir. Bu celikler genellikle bitkinin uzerinden 20-45 cm uzunlukta, en az 3 noddan olusan celiklerdir. Alttaki yapraklar temizlenir ve 2/3 luk kismi topraga gomulur. 

- Diger yaygin cogaltma yontemi tum yumruyu gommektir. Depolanmis patateslerinizi kolayca uretim icin kullanabilirsiniz. 

- Tatli patates yumrunun uzerinde olusan yesil filizlerin dikimi ile de yapilabilir. Tatli patatesin filizlenmesini kendiniz de tesvik edebilirsiniz:

Butun, yarim veya buyuk bir parca tatli patates alin. Yanlardan kurdan batirin ve bir bardaga yarisi suyun icinde kalacak sekilde yerlestirin. Suyu her zaman tazeleyin. Surgunler cikacaktir, bu surgunleri kesip suya koyun. Koklenmeye baslayacaklardir. Kokler 5 cm kadar olunca yerlerine ekebilirsiniz.