Yacon - Peru Yer Elmasi

YACON (Smallanthus sonchifolius) – Peru Yer Elmasi Yacon anavatani Kolombiya ve Ekvator olan, dayanikli, bolca kok yumrusu hasat edilebilen cok yillik bir bitkidir. Yumrular kitir kitir dokuda, tadi da karpuz ile elmaya benzer, hafif de seker kamisi tadindadir. Alisageldigimiz tatlarla kiyaslamaya calistigim icin, tadini tam olarak tanimlamak aslinda biraz zor. Aycicegi ailesinden olan yacon, iki metreye kadar boylanabilir, papatyaya benzeyen sari cicekleri vardir. Buyume sekli yer elmasini andirsa da onun kadar yayilici degildir. Yacon toprak altinda iki cesit yumru uretir; govdenin hemen altinda olan kirmizi renkli yumrular cogaltmak amacli kullanilirken, daha buyuk kahverengi yumrular yenilebilir olanlardir. Bu kahverengi yumrular zedelenmeden dikkatlice ayrilir, guneste bir sure kurumaya birakilir ve daha sonra kisa sureligine depolanabilir. Kirmizi renkli, puturlu yumrular ise nemli kum veya talas icinde, tamamen kurumasi onlenerek daha sonra yeniden ekilmek uzere karanlik ve kuru bir ortamda saklanabilir. Yumrular yesermeye basladiginda, ekim zamani gelmis demektir. Bu yumrulari topraga, yaklasik 3 cmlik derinlige gomup, iyice malclama yapin, bitki bu malclarin uzerinden ayni patates gibi buyuyecektir. Bitki cok buyuyebilir, bu nedenle yumrulari en az yarim metre aralikla ekmek daha iyi sonuclar verecektir. Bitkinin olgunluga ulasmasi 6-7 ayi bulur. Ciceklenmenin ardindan ustteki yesil kisim bozulmaya ve kurumaya baslar, iste o zaman yumrular hasat edilebilir. Yumrularin ortalama buyuklugu 300 gram kadardir ancak 2 kilograma kadar cikabilir. Bitki eriskinlige geldiginde, dipten kazip var olan yumrular kazilip cikarilabilir ancak Yumrular ustteki yesil kisim tamamen kurudugunda tatlanmaya baslar. Yumrularda gerceklesen nisastaya donusme islemi nedeni ile, depolandikca seker icerigi artis gosterir. Ayni zamanda gunese 2 hafta kadar maruz birakmak da sekerlendirme islemini hizlandirir. Ben yaconu cig yemeyi tercih ediyorum. Kahverengi sert dis kabugunu soyup, krem renkli tatli ve citir citir etli kismi ortaya cikariyorum. Yumrunun yemek icin hazirlanmasi gayet hizli ve kolay. Kup kup keserek salatalara harika bir doku ve lezzet katiyor. Auni zamanda patates salatasi ve Waldorf salatalarinda kullanilabiliyor.. Ayni zamanda diger sebzelerle beraber haslayabilir veya buharda pisirebilirsiniz. Pismenin ardindan, hala citir citir ve tatli kalirlar. Eger kabugu ile haslarsaniz, haslamanin ardindan kabuk ayni haslanmis yumurtanin kabugu gibi, kolayca soyulabilir. Yacon ayni zamanda, elmali tart benzeri tatlilarda, icindeki elma, armut veya choko yerine kullanilabilir. Yumrular elektrikli mikserden iyice gecirildiginde suyu gayet iyi cikar, diger icecekleri tatlandirmakta, degisik icecek kombinasyonlari yapmakta kullanilabilir. Andes’ta yacon rendelenip, bir tulbentten gecirilerek suyu cikarilir ve ferahlatan tatli bir icecek yapilir. Suyu ayni zamanda kaynatilip surup yapiminda kullanilir. Guney Amerika’da yacon suyu konsantre hale getirilip, kahverengi bloklar haline getirilip chancaca ismi verilen bir seker yapilir. Yacon bitkisinin taze govdesi de sebze gibi pisirilebilir. Yacon kalorisi dusuk ancak potasyum acisindan zengin bir besindir. Yacon yumrulari karbonhidrati, bir cesit fruktoz olan inulin formunda depo eder, ve bu da yaconu diyapet tip 2’e sahip kisiler icin uygun bir besin haline getirir. Tip 2 diyabet tipi insuline bagimli degildir ve kan sekeri seviyelerini beslenme ile kontrol edebilirler. Inulin tipi seker iceren yacon ve yer elmasi gibi bitkiler, bu kisilerin beslenmelerine degerli ilaveler olabilirler. SINIRLI beslenmenin cogunlukla sebep oldugu yasayan enzimlerin eksikligini gidermenin yani sira, sulu tatli bir besinin verecegi memnuniyet de cabasi. Tip 2 diyabetli kisilerin az miktarda yacon tuketmelerinin, kan sekerlerini dusurdugune dair raporlar olmasina ragmen, henuz bu konuda buyuk capli bir arastirma yapilmamistir. Yacon suyunun cikarilip, diyabetikler ve diyet yapanlar icin sukroz icermeyen yiyeceklere donusturulmesi, gelecekte ticari bir potansiyel olabilir. Aynen seker kamisi gibi, konsantre edildiginde icerdigi seker yuksek-fruktoz iceren bir tatlandiriciya donusturulebilir. Ayni zamanda bu sekerlerin biyo-alkol endustrisinde kullanilma potansiyeli de vardir. HAYVAN YEMI Yacon, hayvanlar icin de yem potansiyeline sahip bir bitkidir, yapraklari 11-17% oraninda protein icerir, yapraklar kesildiginde topragin altindaki govdelerinden yeniden yeserir. Yumrular inulin icerigi nedeni ile, buyuk bas hayvanlar icin iyi bir besin kaynagi olabilirler. Buna ek olarak, agroforesty icin yararli bir bitki olabilir cunku yacon yuksek agaclarin golgesinde gayet iyi buyuyebilir. Cok yillik bir tur olarak, kendi kendine yetebilmesi sayesinde ozellikle de kuru agro-ecological alanlarda toprak koruyucu olarak kullanilabilir. Bu durumda, yumrulardan cok fazla hasat alinamayacaktir ancak onun yerine yapraklari hayvan yemi olarak kullanilabilir.